2-5 انتخاب روش مناسب CEA35
2-5-1 نکات کلیدی برای انتخاب روشها35
2-5-2 ویژگیهای روشهای CEA36
2-6 فرایند تحلیل سلسله مراتبی(AHP)36
2-6-1 اصول فرایند تحلیل سلسله مراتبی37
2-6-2 مراحل فرایند تحلیل سلسله مراتبی37
2-6-2-1 ساختن سلسله مراتبی38
2-6-2-2 محاسبه وزن38
2-6-3روشهای محاسبه وزن نسبی39
2-6-4 مزایای فرایند تحلیل سلسله مراتبی40
2-7 سامانه اطلاعات جغرافیایی(GIS)41
2-7-1 ارتباط مراحل CEA با GIS42
2-7-2 ضرورت استفاده از GIS43
2-7-3 کاربرد GIS در CEA44
2-7-4 مزایای بالقوه از لینک کردن GIS با CEA44
2-7-5 محدودیتهای GIS45
2-8 روش معکوس فاصله: (Inverse Distance Method)45
2-9 ماتریس تعامل در CEA46
2-9-1 روش ماتریس چندگانه آرگون46
2-10 ماتریس پاستاکیا (RIAM)47
2-11 نتیجهگیری از روشهای ارزیابی اثرات تجمعی52
فصل سوم: مواد و روشها57
1-3 معرفی منطقه مورد مطالعه58
3-1-1-منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی58
3-1-2 مشخصات منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی59
3-1-2-1 سایت شماره 161
3-1-2-2- سایت شماره 261
3-1-2-3- سایت شماره 362
3-1-2-4 – سایت شماره 464
3-1-2-5 – سایت شماره 566
3-2 شناسایی منابع آلاینده در منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر68
3-2-1 آلودگی هوا68
3-2-2 آلودگی پساب مجتمعها70
3-3 بررسی وضعیت محیط زیستی اطراف منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر70
3-3-1 خورموسی70
3-1-3 اهمیت خوریات72
3-1-4 اقلیم74
3-1-4-1 بـاد74
3-1-5 توپوگرافی:75
3-1-6 زمینشناسی76
3-1-7 محیط بیولوژیکی76
3-1-7-1پوشش گیاهی76
3-1-7-2حیات وحش (فون منطقه)78
3-5 مطالعات اجتماعی و اقتصادی فرهنگی81
3-5-1 جمعیت81
3-5-2 صنعت81
3-6 ویژگیهای پارامترهای مورد بررسی82
3-6-1- نیاز شیمیایی به اکسیژن83
3-6-2 اسیدیته83
3-6-3 کدورت83
3-6-4 کل مواد جامد محلول در آب ( TDS)83
3-6-5 منوکسیدکربن CO89
3-6-6 اکسیدهای ازت NOx89
3-6-7 دیاکسید گوگرد SO290
3-6-8 تراز فشار صوت Sound Pressure Level94
3-7 روش تحقیق99
3-7-1 عملیات میدانی101
3-7-2 ابزارها و نرمافزارها101
3-7-3 چگونگی جمعآوری و تجزیه و تحلیل دادهها101
3-7-4 محاسبه شاخص آلودگی104
فصل چهارم: یافتهها107
4-1 نتایج108
4-1-1 بررسی آلودگی هوا118
4-1-2 بررسی آلودگی آب119
4-1-3 بررسی آلودگی صوت121
4-1-4 ماتریسهای تعاملی128
4-1-4-1 ماتریس تعاملی آلایندههای هوا128
4-1-4-2 ماتریس تعاملی آلایندههای آب130
4-1-4-3 ماتریس تعاملی آلایندههای صوت133
فصل پنجم بحث و نتیجهگیری137
5-1 مقایسه روش سیستم اطلاعات جغرافیایی با ماتریس تعاملی در ارزیابی اثرات تجمعی 138
5-1-1 سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)138
5-1-2 ماتریس تعاملی139
5-2پاسخ به سوالات پژوهشی140
5-3 بحث143
5-4 برنامههای مدیریت محیطزیستی146
5-4-1 برنامه کنترل کیفیت و کمیت آب146
5-4-2 برنامه کنترل کیفیت هوا و صدا146
5-4-3 تنظیم برنامه کنترل و پایش محیطزیستی147
5-4-4 برنامههای کنترل شاخصهای اقتصادی- اجتماعی- فرهنگی147
5-4- 5 ارائه گزارش نتایج148
5-4-6 مراقبت و پایش طرحهای مدیریت148
5-4-7 بررسی و مراقبت در طرح مدیریت بازسازی منطقه148
5-4-8 مراقبت و بررسی در طرح مدیریت آلایندهها149
5-4-9 اطلاعرسانی و آموزش149
5-5 راهکارهای فنی و مدیریتی کاهش و کنترل آلایندهها سازگار با محیطزیست150
5-6 محدودیتهای تحقیق151
5-7 پیشنهادات151
منابع153
پیوست ها162
فهرست شکل‌ها و نمودارها
عنوانصفحه
شکل 1-1 نمودار مراحل کلی انجام تحقیق9
شکل2-1: ساختار معیارهای تصمیمگیری در چهار سطح (اقتباس از قدسی پور،1384)38
شکل 3-1 موقعیت منطقه مورد مطالعه58
شکل 3-2تصویر ماهواره ای سال 2000منطقه ویژه اقتصادی و خورهای اطراف آن59
شکل 3-3: نقشه جامع منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی ماهشهر (علیشاهی و همکاران، 1387).60
شکل 3-4: نمایی از واحد الفین پتروشیمی مارون62
شکل 3-5: نمایی از دودکشهای موجود در منطقه ویژه پتروشیمی ماهشهر69
شکل 3-6 منطقه بین جزرمدی خورموسی72
شکل 3-7: موقعیت خوریات ماهشهر73
شکل 3-8: گل‌باد شهرستان ماهشهر75
شکل 3-9: مرز منطقه ویژه اقتصادی و مجتمعهای فعال از نظر پساب85
نمودار3-1: غلظت آلاینده COD از خروجی فاضلاب مجتمعها86
نمودار3-2: غلظت سالانه TDS خروجی مجتمعهای پتروشیمی86
نمودار3-3: غلظتهای pH خروجی مجتمعها87
نمودار 3-4: غلظت کدورت از خروجی فاضلاب مجتمعها87
شکل 3-10: مرز منطقه ویژه و موقعیت مجتمعهای فعال ازنظر آلودگی هوا91
نمودار 3-5: غلظت سالانهNOx مجتمعهای منطقه92
نمودار 3-6: غلظت سالانه CO مجتمعهای منطقه ویژه92
نمودار3-7: غلظت سالانه SO2 مجتمعهای منطقه ویژه93
شکل 3-11: مرز منطقه ویژه و نقاط نمونهبرداری صوت95
شکل 3-12: مرز منطقه ویژه و موقعیت خوریات منطقه99
شکل 3-13 مرز منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر100

نمودار4-1 : مقایسه آلاینده CO مجتمعهای منطقه ویژه108
نمودار4-2: مقایسه آلاینده NOx مجتمعهای منطقه ویژه108
نمودار4-3: مقایسه آلاینده 2SO مجتمعهای منطقه ویژه109
نمودار4-4: مقایسه آلاینده COD مجتمعهای منطقه ویژه109
نمودار4-5: مقایسه میزان کدورت خروجی فاضلاب مجتمعهای منطقه ویژه109
نمودار4-6: مقایسه آلاینده TDS مجتمعهای منطقه ویژه110
شکل4-1: پهنهبندی آلاینده NOx111
شکل 4-2: طبقهبندی آلاینده NOx111
شکل 4-3: پهنهبندی آلاینده SO2 خروجی از مجتمعها112
شکل 4-4: طبقهبندی آلاینده SO2112
شکل4-5: پهنهبندی آلاینده CO خروجی از مجتمعها113
شکل 4-6: طبقهبندی آلاینده CO113
شکل 4-7 : پهنهبندی کمی کدورت خروجی از مجتمعها114
شکل 4-8: طبقهبندی کیفی میزان کدورت فاضلاب خروجی مجتمعها114
شکل 4-9 : پهنهبندی آلاینده TDS خروجی از مجتمعها115
شکل4-10: طبقهبندی میزان TDSخروجی فاضلاب مجتمعها115
شکل 4-11: پهنهبندی آلاینده pH خروجی از مجتمعها116
شکل 4-12: طبقهبندی میزان pHخروجی فاضلاب مجتمعها116
شکل 4-13 : پهنهبندی آلاینده COD خروجی از مجتمعها117
شکل 4-14 طبقهبندی میزان COD خروجی فاضلاب مجتمعها117
شکل 4-15: نقشه اثرات تجمعی آلایندههای هوای خروجی از دودکش مجتمعها119
شکل 4-16: نقشه اثرات تجمعی آلایندههای فاضلاب خروجی از مجتمعها120
شکل 4-17: نقشه اثرات تجمعی صوت122
شکل 4-18: نقشه اثرات تجمعی آب بر خاک منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر124
شکل 4-19: نقشه اثرات تجمعی آب در بخشهای آبی موجود در منطقه ویژه124
شکل 4-21: طبقهبندی میزان اسیدیته خروجی از فاضلاب مجتمعها و خوریات منطقه125
شکل 4-20: طبقهبندی میزان کدورت خروجی از مجتمعها و کدورت موجود در خوریات منطقه125
شکل 4-22: نقشه اثرات تجمعی آب بر خورموسی و منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر126
شکل 4-23: نقشه شاخص تجمعی آلودگی فلزات سنگین خوریات ماهشهر126
شکل 4-24: نقشه شاخص تجمعی آلودگی پارامترهای آب خوریات ماهشهر127
شکل 4-25: نقشه شاخص تجمعی آلودگی فاضلاب مجتمعها127
شکل 4-26 : موقعیت مجتمعهای کدبندی شده هوا129
شکل 4-27 : موقعیت مجتمعهای کدبندی شده آب131
نمودار4-8: میزان دامنه حرفی اثرات136
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول 2-1 مقایسه EIA و CEA در سطح پروژه26
جدول2-2مقادیرکمی قضاوتهای مدل AHP(مقیاسی برای انجام مقایسههای زوجی)39
جدول 2-3 ارتباط مراحل CEA با GIS.42
جدول 2-4: معیارهای ارزیابی49
جدول 2-5 : محدوده مقادیر برای مقدار ES50
جدول 3-1 جمعیت شهرستان ماهشهر در سال 139081
جدول 3-2: مقادیر میانگین سالانه آلایندههای پساب خروجی فاضلابهای مجتمعهای منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر(بر حسب ppm)84
جدول 3-3 : استانداردهای خروجی فاضلاب از مجتمعهای پتروشیمی (بر حسب ppm)85
جدول 3-4: نتایج بدست آمده از آمار توصیفی مربوط به پارامترهای فاضلاب خروجی مجتمعها85
جدول 3-5: وزنهای بدست آمده از پرسشنامه88
جدول 3-6 : وزن مربوط به طبقات اسیدیته آب88
جدول 3-7 : وزن مربوط به TDS88
جدول 3-8 : وزن مربوط به کدورت89
جدول 3-9 : وزن مربوط به COD89
جدول3-10: میانگین سالانه آلایندههای هوای خروجی دودکشهای مجتمعهای منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر90
جدول 3-11: استانداردهای آلایندههای هوا91
جدول 3-12: نتایج بدست آمده از آمار توصیفی مربوط به آلایندههای هوا خروجی از دودکش مجتمعها91
جدول 3-13 : وزن مربوط به CO93
جدول 3-14 : وزن مربوط به SO293
جدول 3-15 : وزن مربوط به NOx94
جدول 3-16: مقادیر میانگین آلایندههای صوت خروجی از مجتمعهای منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر (برحسب دسی بل)94
جدول 3-17: نتایج بدست آمده از آمار توصیفی صوت مجتمعها95
جدول 3-18 : موقعیت جغرافیایی خوریات ماهشهر96
جدول 3-19 : مقادیر آلایندههای خوریات ماهشهر (بر حسب میلی گرم بر لیتر)96
جدول 3-20 : مقادیر فلزات سنگین خوریات ماهشهر (برحسب میکروگرم بر گرم)97

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

جدول 3-21 : مقادیر شاخصهای تجمعی آلودگی خوریات97
جدول 3-22 : مقادیر شاخص تجمعی فلزات سنگین خوریات98
جدول3-23: استاندارد کیفیت رسوب حفاظت محیطزیست نیویورک برای فلزات سنگین (برحسب میکروگرم بر گرم)98
جدول 3-24: استانداردهای مربوط به پارامترهای آب98
جدول 3-25: نتایج بدست آمده از آمار توصیفی پارامترهای خوریات ماهشهر99
جدول 3-26: طبقهبندی کیفی شاخص درجه آلودگی اصلاح شده104
جدول3-27: کنشهای متقابل بین پروژههای مختلف105
جدول 4-1 : کدبندی مجتمعها جهت ایجاد ماتریس تعاملی آلایندههای هوا129
جدول 4-2 : تعیین ضرایب تعاملی بین مجتمعها130
جدول 4-3 : ماتریس محاسبه اثرات تجمعی130
جدول 4-4 : کدبندی مجتمعها جهت ایجاد ماتریس تعاملی آلایندههای آب132
جدول 4-5 : تعیین ضرایب تعاملی بین مجتمعها132
جدول 4-6 : ماتریس محاسبه اثرات تجمعی133
جدول 4-7 : کدبندی مجتمعها جهت ایجاد ماتریس تعاملی صوت134
جدول 4-8 : تعیین ضرایب تعاملی بین مجتمعها135
جدول 4-9 : ماتریس محاسبه اثرات تجمعی135
جدول 4-10 : نتایج حاصل از ماتریس پاستاکیا136

فصل اول
چارچوب نظری
1-1 مقدمه
بشر در مواجهه با محیطزیست که بقای وی به طور اجتنابناپذیری بدان وابسته است. شیوه معقولی را اتخاذ ننموده و به جای جامعنگری، مالاندیشی و برنامهریزی جهت بهرهوری دیرپا از محیط پیرامونش به بهرهگیری آنی و منفعتجویی فوری و گذرا دلخوش داشته است (وهابزاده، 1372).
امروزه یکی از ارکان اقدامات حفاظتی از منابع طبیعی در مقابل اثرات زیانبار ناشی از پسابها، دودکشها و سروصدای ناشی از صنایع پتروشیمی، تجزیه و تحلیل اثرات آلودگیها بر جوامعزیستی بویژه عناصری که از بیشترین حساسیت و آسیبپذیری نسبت به آلودگیهای صنایع برخوردارند، میباشند.
اولین بار صنعت پتروشیمی در امریکا پا به عرصه وجود گذاشت و امریکاییها اصطلاح ” Petrochemicals” را برای مواد خام حاصله از نفت معمول نمودند و سپس در اروپا و ممالک دیگر استفاده از مواد نفتی به عنوان مواد خام اولیه آغاز گردید. در ایران نیز برای اولین بار در سال 1343 شمسی شرکت ملی صنایع پتروشیمی وابسته به شرکت ملی نفت ایران تشکیل شد و فعالیتهای خود را در این زمینه از صنعت آغاز نمود. صنایع پتروشیمی در ایران قدمتی در حدود نیم قرن دارد (مستجابی، 1387). اولین سازمان نسبتا متشکل برای این منظور بنگاه شیمیایی وابسته به وزارت اقتصاد بود. عمدهترین فعالیت این بنگاه ایجاد کارخانه کود شیمیایی مرودشت فارس در سال 1338 بود تا اینکه در سال 1343 طبق قانون، کلیه فعالیتهایی که به عنوان ایجاد و توسعه صنایع پتروشیمی توسط واحدهای تابعه وزارت خانهها و سازمانهای مختلف دولتی انجام میشد، در شرکت ملی نفت ایران متمرکز گردید و شرکت مزبور برای تامین این منظور شرکتی فرعی به نام شرکت ملی صنایع پتروشیمی را تاسیس کرد. هدف اصلی این شرکت تولید فرآوردههای فرعی از نفت و مشتقات نفتی و گاز طبیعی و سایر مواد خام اعم از آلی و معدنی است. (رافعهنژاد، 1386). شرکت ملی صنایع پتروشیمی به عنوان یکی از چهار شرکت اصلی وزرات نفت از بدو تاسیس در سال 1342 تا کنون نقش مهمی را در توسعه اقتصادی، گسترش صادرات غیرنفتی و تامین مواد اولیه صنایع پایین دستی ایفا کرده و میکند. این صنعت تا پایان جنگ تحمیلی 800 هزار تن انواع محصولات پتروشیمی را تولید کرد که در پایان برنامه پنج ساله سوم به مقدار 857 هزار تن انواع پلیمر توسعه یافت و پیشبینی میشود تا پایان سال 1388 یعنی پایان برنامه چهارم توسعه به رقم 10.4 میلیون برسد. در حال حاضر 11 طرح در منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر، 15 طرح در منطقه ویژه اقتصادی پارس و 15 طرح در سایر مناطق کشور در دست احداث یا اجرا است که تاکنون 21 طرح مستقل و طرح توسعه برنامه پنج ساله دوم به بهرهبرداری رسیده و 11 طرح نیز در دست مطالعه است.
از طرف دیگر بطور بالقوه، صنایع پتروشیمی به عنوان یکی از بزرگترین منابع آلاینده محیطزیست محسوب میشوند. امروزه کنترل و کاهش اثرات آلودگی ناشی از صنایع پتروشیمی جهت حفاظت از محیطزیست به عنوان یکی از مهمترین مسائل و دغدغههای ملل جهان قرار گرفته است. مشکلات محیطزیستی عمده این صنایع بویژه در شرایط عدم رعایت ضوابط و استانداردهای محیطزیستی ، پیامدهای مخاطرهآمیز را به همراه داشته و طبیعت زیستی جوامع انسانی و نیز حیاتوحش را دچار اختلال مینماید (Rooney, 2005). این صنایع با توجه به ماهیت فعالیتها و فرآیندهای انجام گرفته و نیز بواسطه تولید پساب، انتشار گازهای آلاینده و پسماندهای خطرناک از پتانسیل ایجاد آثار سوء بر محیطزیست برخوردار میباشند (Xiao- ping, 2004). همچنین تخلیه پسابهای صنایع پتروشیمی با توجه به ماهیت ترکیبات آنها به منابع آبی پذیرنده، قابلیت تخریب بخش قابل توجهی از عناصر زیستی را دارا میباشند. به طوری که بصورت مستقیم و غیرمستقیم زمینه حذف تدریجی گونههای آبزی اعم از جانوری و گیاهی را فراهم میسازد و بدین ترتیب با کاهش تعداد و تنوع گونهها موجب سادهتر شدن شبکه غذایی گردیده و منبع آبی را بخصوص در سواحل به یک منبع آبی مرده تبدیل مینماید (Rajesh, 2006). اگرچه ارزیابی اثرات محیطزیستی به صورت گزارشهای EIA برای تک تک پروژهها انجام شدهاست، و اثرات محیطزیستی آن شناساییشده، اما اثرات فزایندهای که این پروژهها به همراه دارند درنظر گرفته نمیشود. بنابراین این ضرورت پیش میآید که علاوه بر بررسی اثرات تک تک پروژهها، ارزیابی اثرات تجمعی آنها نیز در قالب یک چارچوب ارائه شود. که این امر باعث افزایش ارتقا ارزیابی اثرات محیطزیستی و ارائه پیشنهاداتی که باعث کاهش مشکلات ناشی از آن پروژهها میشود.
خلیجفارس دریای نیمهبستهای با 40 هزار کیلومتر مربع وسعت که دارای تنوع محیطزیستی کم نظیر است و بین 400 تا 450 گونه ماهی در آن زندگی میکنند. خلیجفارس در منطقهای گرمسیری و خشک واقع شده که بدلیل وضعیت اکولوژیکی و محیطی ویژه، از دامنه تحمل آبزیان موجود در آن نسبت به تغییرات محیطی کاسته شده است و ورود آلایندهها نیز آسیب بیشتری به این موجودات میزند (صمدیار، 1384). منطقه مورد مطالعه در ساحل خلیجفارس در شهرستان ماهشهر واقعشده و بدلیل استقرار واحدهای صنعتی پتروشیمی همانند یک گلوگاه استراتژیک در مناطق نفت و گاز ایران عمل کرده، دستیابی به منابع نفت و گاز، مواد اولیه و خوراک واحدهای صنعتی را بیش از پیش تسهیل مینماید. مهمترین اکوسیستمهای آبی واقع در این منطقه خورها میباشند. وجود مواد مغذی و شرایط مساعد دمایی در خورهای منطقه باعث فراوانی انواع گونههای کفزی نظیر پرتاران، تانائیدها، کمتاران و ماهیان شدهاست. همچنین انواع پرندگان آبزی و کنارآبزی که بسیاری از آنها بومی منطقه میباشند و یا هرساله جهت زمستانگذرانی از مناطق سردسیر به این منطقه مهاجرت میکنند، حاکی از اهمیت اکولوژیکی خورهای اطراف منطقه مورد مطالعه میباشد (نبوی، 1378).
در سال 1990، گروهی از کارشناسان علمی حفاظت از محیطزیست دریایی آلودگی دریایی را به شرح زیر میدانند: ( این تعریف تاکید بر آلودگی با منشا انسانی است نه آلودگی طبیعی) که اینگونه تعریف میشود:
آلودگی دریایی شامل فعالیتهای مستقیم و غیرمستقیم انسان برهر نوع مواد یا انرژی به محیطزیست دریایی است (شامل سواحل) که ممکن است اثر نامناسب داشته باشد و موجودات دریایی و سلامت انسان را به خطر اندازد و فعالیتهای دریایی نیز محدود و یا کاهش کیفیت و مطلوبیت آبهای دریایی را موجب شوند (Marcus, 2004). مواد شیمیایی یکی از مهمترین انواع آلایندههای آب و نشأت گرفته از منابع طبیعی معدن، صنعتی (مانند شرکتهای پتروشیمی) و دیگر منابع آلودگی (منابع نقطهای و غیر نقطهای آلودگی) که شرکتهای پتروشیمی یکی از انواع آلودگی با منبع نقطهای هستند.
ارزیابی آثار توسعه بر محیطزیست تکنیک مهمی است برای اطمینان یافتن از اینکه اثرات احتمالی پروژههای توسعه در محیطزیست کاملا مورد شناسایی و محاسبه قرار گرفتهاند (شریعت و منوری، 1375). اثرات تجمعی دارای سابقهای با حدود دو دهه میباشد. مفاهیم این روش در کشور ما ایران نسبتا جدید بوده و توجه کافی به آن مبذول نشدهاست.
اثرات تجمعی محیطزیستی اثراتی افزودنی هستند که ممکن است در نتیجه فعالیتهای انسانی که بارها تکرار شده و در تمامی نقاط پراکنده شدهاست بهوجود آمده باشند، فعالیتهای بسیار کوچک و مستقل که در اصل ناچیز شمرده میشوند ممکن است گاهی اوقات به تغییرات محیطی برگشتناپذیر و حتی اساسی منجر شود .
در حال حاضر مفاهیم مربوط به اثرات تجمعی و روشهای ارزیابی اثرات تجمعی در کشور ایران مورد توجه و شناسایی، قرار نگرفته است. در این تحقیق سعی بر این است که ابتدا روشهای مختلف ارزیابی اثرات تجمعی که در کشورهای مختلف مورد استفاده قرار گرفته، معرفی شود و سپس با توجه به محدودیتهای موجود، از بین این روشها روش مناسب برای ارزیابی اثرات تجمعی صنایع پتروشیمی در منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر انتخاب شود. با توجه به اینکه سامانه اطلاعات جغرافیایی ابزار قدرتمندی برای تحلیل دادههای مکانی میباشد و امکان انجام تحلیلهای پیچیده با مجموعه دادههای مکانی و غیرمکانی بصورت توام از مهمترین قابلیتهای GIS است که نمیتوان آن را با روشهای دیگر مانند روشهای سنتی انجام داد. این سامانه و ابزارها و فنهای آن توانایی آن را دارد که با تلفیق لایههای مختلف اطلاعاتی در قالب مدلهای مختلف و در حداقل زمان، در ارزیابی اثرات تجمعی صنایع پتروشیمی مورد استفاده قرار گیرد.
ماتریسها اغلب برای شناسایی احتمال اینکه یک فعالیت ممکن است بر یک جز خاص محیطزیستی اثرگذار باشد یا برای رتبهبندی انواع ویژگیهای مختلف اثرات بر اجزای مختلف محیط زیستی بکار برده میشوند. ماتریس مثالی از یک ابزار است که میتواند در طول تمرینات تعین محدوده ( (Scoping برای شناسایی بطور بالقوه شدیدترین روابط علت و معلولی و پس از آن به اختصار، خلاصه نتایج حاصل از ارزیابی مورد استفاده قرار گیرد. که در این تحقیق از ماتریس تعاملی به منظور کمی کردن اثرات تجمعی حاصل از صنایع و نیز ماتریس پاستاکیا به منظور ارزیابی اثرات ناشی از صنایع پتروشیمی بر محیط های مختلف استفاده گردید.
1-2 ضرورت انجام تحقیق
اثرات تجمعی لزوما بسیار متفاوت از اثرات مورد مطالعه در EIA هستند. EIAها در مقیاس محلی متمرکز هستند که در آنها تنها یک ردپا یا منطقه تحت پوشش است یا هر عمل به صورت جزء در نظر گرفته میشود. برخی EIAها ممکن است اثرات ترکیبی از اجزای مختلف را با هم در نظر بگیرند اما در سطح محلی است. به عنوان مثال می توان به یک کارخانه خمیر کاغذ و جاده دسترسی به آن اشاره کرد، اما ارزیابی اثرات تجمعی2، یک سطح منطقهای بزرگ مقیاس را ارزیابی میکند. به عبارتی CEA همان EIA در یک سطح وسیعتر و اغلب متکی به EIA است. طبق شواهد موجود بیشترین اثرات ویرانگر محیطزیستی ناشی از اثرات مستقیم یک عمل خاص نیست بلکه ترکیبی از اثرات اقدامات متعدد در طول زمان است. که روندی برای جلوگیری از تشدید این پروژههای جدید در رابطه با این موضوع نشده است. و بطور موثر پروژهها فقط در سطح EIA بررسی میشوند (Duinker, 1994). اهمیت اثرات تجمعی بالقوه این است که میتواند یک سطح اختلال آستانه برای یک اکوسیستم را ارزیابی کند. که این آستانهها مربوط به ظرفیت قابل تحمل اکوسیستمهاست، که میتواند بصورت کمی یا کیفی باشد.
در کشور ایران ارزیابی آثار توسعه بر محیطزیست به صورت (EIA) فقط در سطح پروژه انجام میشود. ضعف قابل توجه پروژههای متمرکز بر EIA بهطورکلی عدم توانایی کافی آن در رسیدگی به اثرات تجمعی بر محیطزیست است اگر چه گزارشهای ارزیابی آثار توسعه بر محیطزیست اطلاعات مفیدی در راستای پروژه فراهم مینمایند، اما اثرات تجمعی پروژهها را در کنار هم که در طول زمان آشکار میشوند نادیده میگیرند (Duinker and Greig, 2006). به عنوان مثال در منطقه عسلویه که در استان بوشهر واقع میباشد صنایع مختلفی در حال فعالیت است اما تنها گزارش EIA برای تک تک پروژهها تهیه شده است در حالی که اثرات مختلف ناشی از اثرات همبیشی و افزایشی این صنایع که در مجاورت هم واقع شدهاند نادیده گرفتهشده و یا مثالهای دیگر مانند صنایع پتروشیمی در بندر امامخمینی که به اثرات تجمعی آنها اشاره نشده است. از اینرو یک نیاز ضروری در کشور میباشد که علاوه بر ارزیابی آثار محیطزیستی در سطح پروژه به ارزیابی اثرات تجمعی در سطح منطقه توجه ویژهای صورت گیرد. در کل ارزیابی اثرات تجمعی به منظور بهبود روند ارزیابی اثرات محیطزیستی بکار میرود. دولتها بایستی به تلاش بیشتری در جهت ارائه یک چارچوب قانونی برای ارزیابی اثرات تجمعی اقدام نمایند.
شدت فشارهای بشر دربوم سازگانهای آبی در اطراف منطقه مطالعاتی منجر به تلاش جدی برای حفاظت از این منابع ارزشمند و تلاش برای وضعیت سلامت محیطزیستی و ارزیابی اثرات محیطزیستی را امکانپذیر نموده است. بنابر اهمیت این اکوسیستم آبزی ارزشمند و منحصر به فرد و اهمیت مجتمعهای پتروشیمی به عنوان منابع انتشار آلایندهها و منابع نقطهای از طیف گستردهای از مواد شیمیایی، مشکلات مطرح شده میباشند. در قرن بیستم، مطالعات متعددی نشان داد که غلظت ترکیبات نفت و فلزات سنگین در محیطهای دریایی با توجه به رشد صنایع و بازاریابی فرآوردههای نفتی (Patin, 1999) افزایش یافته است. در دهه اول این قرن، گزارشها حاکی از تغییرات در جوامع بیولوژیکی دریایی به دلیل نشت نفت خام از کشتیها بوده است. محیطزیست دریایی خلیج فارس در توسعه اجتماعی، اقتصادی و اهداف استراتژیک منطقه بسیار حائز اهمیت است (Price et al, 1994).
1-3 سوالات پژوهشی
سوالات تحقیق را می توان به صورت زیر خلاصه نمود:
کدامیک از روشهای ارزیابی اثرات تجمعی به منظور بهتر آشکار ساختن اثرات ناشی از توسعه پتروشیمی مناسبتر است؟
آیا اثرات تجمعی پروژهها فراتر از اثرات تکتک پروژهها میباشد؟
1-4 فرضیات تحقیق
ارزیابی اثرات تجمعی به کمک فرآیندهای مدلسازی مکانی میتواند یک روش مفید برای درک تصوری از اثرات تجمعی شود.
اثرات تجمعی پروژهها فراتر از اثرات پروژهها به صورت منفرد میباشد.
1-5 اهداف تحقیق
اهداف اصلی
شناسایی روش مناسب برای ارزیابی اثرات تجمعی توسعه صنایع پتروشیمی
ارزیابی اثرات تجمعی پروژههای پتروشیمی در منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر
شناسایی اثرات پروژه های متعدد به طور همزمان در طول زمان
اهداف فرعی
محو و ترمیم خسارات وارده بر محیط زیست
راهنمایی برای اجرای پروژههای آینده و پایش و نظارت آنها
هدف ارزیابی اثرات تجمعی، ارزیابی آن است که اثرات پروژه چگونه می توانند بطور بالقوه با اثرات دیگر پروژه ها و اقدامات در تعادل باشند و سپس شناسایی اقدامات اصلاحی برای جلوگیری و به حداقل رساندن عوارض جانبی و ارزیابی اهمیت اثرات تجمعی است.
1-6 روش تحقیق
رویه بررسی در یک تحقیق علمی به ترتیب موارد زیر میباشد، که روش تحقیق در این پژوهش بر این اساس ارائه شده است.
جمع آوری دادهها
تجزیه و تحلیل
نتیجهگیری
تهیه گزارش
در شکل 1-1 نمودار کلی روش تحقیق نشان داده شده است.
فصل دوم
مبانی نظری
2-1 پیشینه پژوهش
2-1-1 پیشینه پژوهش در خارج از کشور
اسمیت3 و هاری4 (1995) روشهای مختلف ارزیابی اثرات تجمعی را بوسیله معیارهایی ارزیابی نموده و طبقهبندی براساس یک چارچوب پیشنهادی برای روشهای مختلف ارزیابی اثرات تجمعی را ارائه نمودند. طی تحقیقات اشاره شده، محققان دو رویکرد مهم را مطرح کرده و برای هرکدام روشهای گوناگونی ارائه نمودند رویکرد تحلیلی شامل تحلیل مکانی، تحلیل شبکه، تحلیل جغرافیای زیستی، ماتریسهای تعاملی، مدلهای اکولوژیکی و نظر کارشناسان. رویکرد برنامهریزی به صورت ارزیابی چند معیاره طبقهبندی شده است که شامل مدلهای برنامهنویسی، ارزیابی پایداری زمین و دستورالعملهای پردازشی میباشد. که این روشها با توجه به آشفتگیهای مختلف ایجاد شده، اثرات افزایشی و انواع مختلفی از اثرات تجمعی مورد ارزیابی قرار گرفتهاند. و نتایج نشان دادند که سیستمهای اطلاعات جغرافیایی، تحلیل سیمای سرزمین (Landscape) و مدلهای شبیهسازی روشهای مفیدی برای ارزیابی اثرات تجمعی میباشند. و نیز پیشنهاداتی برای بهبود این روشها در آینده ارائه نمودند.
کوکلین5 و همکاران (1992) و والکر6 و همکاران (1986) از سیستمهای اطلاعات جغرافیایی به منظور بررسی تغییرات تجمعی محیطزیستی در مناطقی که از نظر اکولوژیکی به فعالیتهای توسعهای حساس بود استفاده کردند. در واقع GIS این قابلیت را دارد که اختلالات ناشی از یک یا چند منبع و اثرات آن اختلالات را بر یک یا چند جز محیطزیست بررسی کند، آنها میزان افزایش و انباشتگی اثرات را در مقیاس محلی و منطقهای بررسی کرده و بیان نمودند که علل اصلی ایجاد این اثرات مجاورت و ارتباط مکانی فعالیتهای توسعهای میباشد.
لن7 و همکاران (1988) با استفاده از آنالیز Loop که یک تکنیک شبکهای کیفی است و اساس آن بر روابط پسخور است بررسی انجام دادند. این شبکه اثرات ناشی از اختلالات بر سیستمهای گوناگون را تعیین و اجزا و مسیرهای حساس به تغییرات محیطزیستی را شناسایی و ابزاری جهت ایجاد مدلسازی کمی فراهم می آورد. استفاده از این روش برای مدلسازی اکوسیستم‌های آبی برای جوامع پلانکتونها است. در واقع به این نتیجه رسیدند که آنالیز Loop یک ابزار مفید برای تصور و درک مسیرها در CEA است اما یک روش غیر مستدل است.
لی8 و گسلینک9 (1989) از آنالیز سیمای سرزمین که بر پایه اصول جغرافیای زیستی و چشمانداز اکولوژیکی نهاده شده، به منظور برآورد و اندازهگیری تغییرات تجمعی محیطزیستی استفاده کردند. مطالعه موردی آنها بررسی اثرات تجمعی در زمینهای تحتانی جنگلهای سخت چوب بود که برای این کار شاخصهای ویژهای که مربوط به ساختار و توزیع توابع سطوح سیمای سرزمین است را در نظر گرفتند. در نتیجه تغییرات در این شاخصها اثرات تجمعی بر کل سیمای‌سرزمین را نشان میدهد.
کانتر10 و اتکینسون11 (2011) از سیستمهای اطلاعات جغرافیایی در هر دو ارزیابی اثرات محیطزیستی(EIA) و ارزیابی و مدیریت اثرات تجمعی12 استفاده کردند. با کمک GIS میتوان اثرات تجمعی ناشی از تالابها، اثرات کیفیت آب از فرسایش خاک زمینهای کشاورزی، وجود علفکشها در یک منطقه شهری و مخزن آب آشامیدنی، گونههای حیاتوحش و زیستگاههای آنها، استفاده از زمینهای مختلف برای تاسیسات نظامی، مطالعات مسیریابی خطوط انتقال نیرو و بزرگراهها و برنامهریزی حملونقل در سطح منطقهای، استفاده کرد. آنها با درنظرگرفتن اکوسیستمها و جوامع انسانی در فرآیندهای EIA و CEAM و شاخصهای مربوط به شرایط پایه فعلی و گذشته به بررسی ارزیابی اثرات مستقیم و غیرمستقیم تک تک پروژههای پیشنهادی و اثرات تجمعی ناشی از فعالیتهای مختلف پرداختند در نهایت اقدامات کاهشی برای به حداقل رساندن اثرات افزایشی و تجمعی را بیان نمودند.
سنر13 (2011) در بررسی با عنوان ارزیابی گزینههای توسعهای پروژه و نقش ارزیابی اثرات تجمعی در آن نشان داد که CEA یک روش طبیعی و مناسب برای ارزیابی توسعه است به دلیل اینکه به بررسی عواقب احتمالی محیطزیستی از گزینههای توسعه جایگزین بر ارزش خاص اکوسیستم یا مولفههای محیطی زیست14 (VEC) در یک مدت زمان طولانی و در ترکیب با دیگر عوامل مربوط به گذشته، حال و فعالیتهای منطقی قابل پیشبینی در آینده است. در نهایت به این نتیجه رسیدند که CEA یک ابزار برای ارزیابی پایداری در انتخاب VEC تاثیرگذار است.
جانستون15 (1994) گزارش کرده که GIS میتواند یک ابزار مفید برای تجزیه و تحلیل اثرات تجمعی در موضع تالابها باشد در واقع بیان نموده که GIS، اثرات تجمعی تالابها را که شامل هر دو اثرات مستقیم و اثرات غیرمستقیم است، را با تعیین تغییرات کمی تالاب و مقایسه با نقشههای تالاب در دو نقطه مختلف زمانی و نیز اندازهگیری نرخ تغییرات تالاب به این نتیجه رسیدند که اثرات مستقیم و غیرمستقیم بر تالاب باعث از دست رفتن و تکه تکه شدن زیستگاه‌های حیاتوحش شدهاست.
هگمان16 (1994) ارزیابی اثرات تجمعی ناشی از ماسههای نفتی دریاچه و پروژه معدن Cheviot را بر زیستگاه گوزن و خرس گریزلی بررسی نمودند در واقع روش به کاربرده شده طبقهبندی یک سیستم اکولوژیکی و جوامع گیاهی و سپس نقشهسازی آنها در محیط GIS و تناسب زیستگاهی را از کم، متوسط تا زیاد نقشهبرداری کردند نتایج نشان میداد هنگامی که بر روی نقشه اختلالاتی نظیر وجود جادهها، خطوط انتقال نیرو و سایر فعالیتهای صنعتی وجود داشت منطقه از نظر زیستگاهی مطلوبیت خود را از دست داده بود.
بلایسر17 و همکاران در سال (2004) نشان دادند که چگونه می توان با GIS همپوشانی بین مکانهای با ارزش بالای زیستگاهی حیاتوحش و مناطق با رشد بالقوه که در آن توسعه یک بزرگراه جدید گسترش یافته است را انجام داد. جزئیات اطلاعات شامل پیشرفت لایههای GIS برای 5 سال و گونههایی از پرندگان و پستانداران در معرض تهدید و حساس بود. در بررسی آنها، مدل شاخص مطلوبیت زیستگاه برای شناسایی اطلاعات مربوط به هر گونه مورد استفاده قرار گرفت. نتیجه اینکه رویکرد مبتنی بر GIS همراه با مدل های کیفیت آب و هوا و شاخص مطلوبیت زیستگاه ابزار مفید برای ارزیابی در مقیاس بزرگ و تغییرات مولفههای زیستگاهی است.
مولر18 و همکاران (2007) ارزیابی اثرات تجمعی یک منطقه وسیع را در کلرادو با شناسایی اثرات افزایشی چندین پروژه حمل و نقل و شهرنشینی مرتبط با آن تا سال 2002 در منطقه Denver انجام دادهاند. در این تحقیق سه عرصه از اثرات تجمعی را مورد توجه قرار دادندکه شامل، استفاده از زمین، منابع زیستی، زیستگاه و کیفیت آب بوده است. تکنولوژی به کاربرده شده شامل مدیریت داده توسط GIS و ابزارهای مدلسازی میباشد در واقع از رگرسیون لجستیک به منظور تجزیه و تحلیل استفاده نموده و در نهایت مشخص شده که 1200 هکتار از منطقه از دست خواهد رفت.
کوپر19 (2011) به بررسی چگونگی ارزیابی اثرات تجمعی (CEA) در ارزیابی استراتژیک (SEA20) از برنامههای محلی و منطقهای در انگلستان پرداخت و الزامات قانونی و نظارتی برای ارزیابی اثرات تجمعی در طرحها و برنامهها را بررسی نمود، دو روش برای ارزیابی برنامهها ارائه شده است. در واقع با بیان مشکلات مربوط به ایجاد روند پایه و پیشبینی اثرات تجمعی، توصیههایی به منظور بهبود آن ارائه نمودهاند.
لی21 و همکاران 2009 بررسی با عنوان ارزیابی اثرات تجمعی محیطزیستی در معدن زیر زمینی زغالسنگ انجام دادند. به طور کلی بهرهبرداری از منابع زغالسنگ شامل دو روش استخراج از معادن زیرزمینی و استخراج از معدن باز است. در این بررسی منابع تجمعی محیطزیستی در منطقه معدن زیرزمینی زغالسنگ از نظر توپوگرافی با استفاده از GIS مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفت. و اثرات همبیشی عوامل محیطی ارائه شده است. نتیجه اینکه مدت زمان طولانی استخراج از معدن و فشار معدن اثرات تجمعی در طول زمان و مکان در خاک، آب، هوا و اکوسیستم ایجاد میکند که دلیل آن فرونشست زمین، تغییرات هیدرولوژیکی ناشی از تغییر استفاده از زمین، آلودگی خاک، آلودگی هوا را به دنبال دارد و نیز کاهش تنوعزیستی که این مشکلات میتوانند در زمان و مکان با یکدیگر ترکیب شده و سرعت نابودی محیطزیست منطقه معدن زغالسنگ را افزایش دهند.
جانسون22 و همکاران (2011)، مطالعهای با عنوان بهبود ارزیابی اثرات تجمعی در آلبرتا، کانادا توسط ارزیابی استراتژیک منطقهای انجام دادند. در واقع آنها نشان دادند که برنامهریزی منطقهای اساس اولیه برای مدیریت اثرات تجمعی در آینده بلندمدت است. آنها با درنظرگرفتن وضعیت محیطزیست آلبرتا و تمرکز بر ارزیابی اثرات محیطزیستی EIA در پروژههای بزرگ صنعتی که هدف اصلی آن جمعآوری اطلاعات برای تصمیمگیریهای نظارتی و مدیریت منابع است و با استفاده از اطلاعات ورودی، اثرات بالقوه این فعالیتها را مشخص نموده و پیشنهاداتی برای مقابله با این اثرات بیان نمودند و به این نتیجه رسیدند که ارزیابی استراتژیک منطقهای در صورتی که یک فرآیند یکپارچه ارائه دهد، میتواند مزایای قابل توجهی از جمله بهبود روند کلی ارزیابی اثرات تجمعی محیطزیستی را فراهم کند.


دیدگاهتان را بنویسید