2-4-4 اخترشناس و جایگاه او30
2-4-5 فال31
2-5 سروش31
2-5-1 صدای غیبی32
2-5-2 پیغام سروش32
2-5-3 سخن موجودات اهورایی33
2-5-4 سخن سیمرغ33
2-6.جایگاه رویا در ادبیات فارسی34
2-6-1 انواع رویا در شاهنامه35
2-6-2 رویا منشا الهام و اشراف36
2-6-3 نمادها و کردارهای نمادین رویا36
2-6-4 دیدگاه فروید و یونگ درباره رویا36
2-6-5 تفاوت فال با رویا38
2-7 معرفی شخصیت‏ها38
2-7-1 شغاد38
2-7-2 رستم38
2-7-3 ضحاک41
2-7-4 سام41
2-7-5 اسفندیار42
2-7-6 افراسیاب44
2-7-7 سیاوش44
2-7-8 کیخسرو45
2-7-9 کتایون45
2-7-10 گشتاسب46
2-7-11 کیدهندی47
2-7-12 گودرز ‏47
2-7-13 بهرام چوبینه48
2-7-14 سروش…………………………………………………………………………………………………48
2-7-15 نوشیروان………………………………………………………………………………………………48
فصل سوم: شرح احوال و آثار فردوسی
3-1 زندگینامه51
3-1-1 تولد و کودکی51
3-1-2 طبقه اجتماعی فردوسی52
3-1-3 دین فردوسی53
3-1-4 فرزندان فردوسی53
3-1-5 فردوسی و سلطان محمود54
3-1-6 فردوسی و دقیقی55
3-2 آثار فردوسی56
3-2-1 شاهنامه و منظومه یوسف و زلیخا56
3-2-1-1 موضوع شاهنامه57
3-2-1-2 آغاز و انجام شاهنامه57
3-2-1-3 اهمیت و مقام شاهنامه57
3-2-1-4 منابع شاهنامه59
3-2-1-5 ترجمه و تحقیقات59
3-2-1-6 اصالت مطالب شاهنامه60
3-2-1-7 شاهنامه و جامعه‏شناسی خودکامگی61
3-2-1-8 داستان‏سرایی فردوسی در شاهنامه61
3-2-1-9 شاهنامه و حماسه‏های عرفانی63
3-2-1-10 خصایص فنی شاهنامه63
فصل چهارم: تاثیر خواب ، رویا و پیشگویی بر سرنوشت و روند زندگی شخصیت های شاهنامه
4 تاثیر خواب ، رویا و پیشگویی بر سرنوشت و روند زندگی شخصیت های شاهنامه66
4-1 خواب ضحاک66
4-1-1 تحلیل خواب ضحاک71
4-1-2 تاثیر خواب ضحاک در سرنوشت و روند زندگی او71
4-2 خواب سام72
4-2-1 تحلیل خواب سام75
4-2-2 تاثیر خواب سام در سرنوشت و روند زندگی او76
4-3 خواب دیدن افراسیاب و ترسیدن76
4-3-1 پرسیدن افراسیاب موبدان از خواب78
4-3-2تحلیل خواب افراسیاب80
4-3-3 تاثیر خواب افراسیاب در سرنوشت و روند زندگی او80
4-4 خواب دیدن سیاوش80
4-4-1 تحلیل خواب سیاوش81
4-4-2 تاثیر خواب سیاوش در سرنوشت و روند زندگی او83
4-4-3 اندرز کردن سیاوش فرنگیس را83
4-4-4 سخن گفتن رستم با لشکر خویش85
4-5 اندر زادن کی‏خسرو86
4-5-1 تحلیل خواب پیران اندر زادن کی‏خسرو87
4-5-2 تاثیر خواب پیران در سرنوشت و روند زندگی او88
4-6 دیدن طوس سیاوش را به خواب89
4-6-1 تحلیل خواب طوس90
4-6-2 تأثیر خواب طوس در سرنوشت و روند زندگی او91
4-7 گرفتار شدن افراسیاب بار دوم و کشته شدن او و گرسیوز91
4-8 داستان کتایون دختر قیصر91
4-8-1 تحلیل خواب کتایون93
4-8-2 تاثیر خواب طوس در سرنوشت و روند زندگی او93
4-8-3 کشتن گشتاسب گرگ را93
4-9 به خواب دیدن فردوسی دقیقی را94
4-10-1تحلیل خواب فردوسی94
4-10-2 تاثیر خواب فردوسی در سرنوشت و روند زندگی او96
4-11 خواب دیدن کید هندی پادشاه قنوج و گزارش کردن مهران آن را96
4-11-1 تحلیل خواب کیدهندی100
4-11-2تاثیر خواب کیدهندی در سرنوشت و روند زندگی او101

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

4-16 در خواب دیدن بابک ساسان را و دختر دادن به او102
4-16-1 تحلیل خواب ساسان103
4-16-2 تأثیر خواب ساسان در سرنوشت و روند زندگی بابک103
4-17 خواب دیدن نوشیروان و گزارش کردن بوزرجمهر آن را103
4-17-1 خواب دیدن نوشیروان و گزارش بوزرجمهر به پیدایش محمد (ص)106
4-17-2 تحلیل خواب نوشیروان108
4-17-3 تأثیر خواب نوشیروان در سرنوشت و روند زندگی110
4-18 خواب دیدن بهرام چوبینه به شب و بامداد رزم کردن و کشته شدن ساوه شاه110
4-18-1 تحلیل خواب بهرام چوبینه111
4-18-2 تأثیر خواب بهرام چوبینه در سرنوشت و روند زندگی او112
4-19 به خواب دیدن گودرز سروش را و آگاهی یافتن از کی‏خسرو112
4-19-1 تحلیل خواب گودرز114
4-19-2 تاثیر خواب گودرز در سرنوشت و روند زندگی او114
4-20 در خواب دیدن کی‏خسرو سروش را114
4-20-1 تحلیل خواب کی‏خسرو115
4-20-2 تأثیر خواب کی‏خسرو در سرنوشت و روند زندگی او116
4-21-3 پاسخ دادن کی‏خسرو زال را116
4-21-4 دادن کی‏خسرو پادشاهی به لهراسپ117
4-21-5 رفتن کی‏خسرو به کوه و ناپدید شدن دربرف118
4-22-پیشگوییها……………………………………………………………………………………………………………….118
4-22-1 آزمودن فریدون پسران خود را……………………………………………………………………………………….118
4-22-2 بازگشتن زال به زابلستان………………………………………………………………………………………………119.
4-22-3 پادشاهی دادن سام زال را………………………………………………………………………………………………120
4-22-4 رای زدن سام با موبدان در کار زال…………………………………………………………………………………121
4-22-5 بر تخت نشستن نوذر……………………………………………………………………………………………………122
4-22-6 گریختن گلباد و نستیهن از برگیو……………………………………………………………………………………123
فصل پنجم: نتایج تحقیق
5 نتیجه گیری127
5-1 پیشنهادات……………………………………………………………………………………………………………128

منابع و مآخذ131
فهرست نمودارها
نمودار (1) نمودار خواب پهلوانان در شاهنامه………………………………………………………………..124
نمودار(2) نمودار خواب پادشاهان در شاهنامه………………………………………………………………124
نمودار (3) نمودار پیشگوییها در شاهنامه………………………………………………………………….125
چکیده
خواب از جمله احوال اسرارآمیزی است که بیان کیفیت و اسرار نهان آن، دیریاب، بل دستنیافتنی است. تعبیر و تحلیل رویاها از جمله پیچیده‏ترین و رازآلودترین مسائل و موضوعات بشری است.
گزارش رویاها در حکایت‏های شاهنامه، در ایجاد شوق و امید برای نیل به آرزوها و تهدید و ترس از انجام عملی و در شکلگیری قصه‏ها نقش مهم و بسزایی دارد. پهلوانان و شاهان در موقعیت‏های مختلف، برخی از وقایعی را که در آینده به وقوع خواهد پیوست، در خواب می‏بینند. این وقایع ممکن است دربردارنده پیامهای شادی و جشن و پیروزی، یا خبر از رویدادی ناگوار باشد. بسیاری از شخصیت‏های برجسته شاهنامه دست‏کم یکبار در خواب، رویداد پیش از وقوع را دیده‏اند. به همین دلیل نیاز بررسی چنین پدیده‏ای در شاهنامه احساس می‏شود. در این پایان‏نامه، کوشش شده است کم و کیف این قضایا در میان شاهان و پهلوانان شاهنامه، تحلیل و بررسی شود. هدف از انجام این تحقیق بررسی تاثیر خواب ، رویا و پیشگویی بر سرنوشت و روند زندگی شخصیتهای شاهنامه است.نتایج حاکی از آن است که خواب ، رویا و پیشبینی اخترشناسان و موبدان بر روند زندگی افراد و شاهان آن زمان تاثیر داشته است و شاهان با پیش بینی پیشگویان مسیر زندگی خود را تغییر میدادند.
کلمات کلیدی: خواب، رویا، سرنوشت، پیش‏گویی، پیش بینی، شاهنامه، فردوسی.
1.کلیات تحقیق
1-1 مقدمه
“شاهنامه به دلیل ژرف بودن پژوهش های گردآمده در آن ، هم برای خوانندگان علاقه مند به شناخت فردوسی و شاهنامه ، منبعی ارزشمند است و یکی از ارزشمندترین آثار ملی ایران است که خواننده را با شخصیت‏های بسیاری روبرو می‏کند که هر کدام به نوعی بیان کننده حالات و کنش و واکنش انسان جامعه امروزی است که در برابر وقایع و حوادث روزمره از خود نشان می‏دهد. از این‏رو شاهنامه بستر مناسبی برای پژوهش‏هایی است که درصددند به نقد روانشناسی شخصیت‏ها بپردازند” (حمیدیان، سعید، 1387 :30).
“در همه فرهنگ‏ها (اعم از شرقی و غربی، قدیم و جدید، دینی و سکولار) و نیز در همه ادیان و مذاهب (اعم از آریایی و سامی و خاور دور)، طبیعت خواب و خواب دیدن و دنیای پر رمز و راز رویا، پیوسته توجه بسیاری از انسان‏ها را – از خواص و عوام – به خود جلب کرده و بخش بزرگی از فرهنگ، اساطیر، اعتقادات دینی و ادبیات هر سرزمین را به خود اختصاص داده است” (حمیدیان، سعید، 1387 :30).
“از روزگاران کهن تا امروز، اندیشه‏های گوناگون و باورهای متفاوت درباره خواب و رویا، روان بوده است. در فلسفه غرب برابر نظریه‏های فیلسوفان یونان، “نفس ناطقه” در بعضی احوال و ازمان به مرتبه روحانی خود و اصل و متصل می‏شود. به قول سقراط، رویا صدای وجدان انسان است؛ باید آن را درست دانست و از آن اطاعت کرد” (اریک،132:1378). “در فلسفه شرق نیز، رویا حاصل فاصله گرفتن روح از حواس ظاهری و میل آن به قوای باطنی است، به این معنی که انسان گاهی در عالم خواب به ادراک حقایق هستی و وقایع آینده موفق می‏شود و از این رهگذر، به ادراک و معرفت شهودی دست می‏یابد. این احوال اگر در عالم بیداری و هشیاری روی دهد، به آن “مکاشفه” می‏گویند و اگر در عالم خواب طبیعی پیش آید، در صورتی که شفاف باشد، “رویای صادقه” است و در صورتی که ضعیف و مبهم باشد، پیام آن باید تفسیر و تجزیه و تحلیل (تعبیر) روشن شود” (ابن خلدون، 132:1369).
این پایاننامه پنج فصل دارد؛ در فصل اول ما به بیان مساله، پرسش تحقیق، فرضیه‏ها، ضرورت این تحقیق، اهداف‏، پیشینه و غیره می‏پردازیم و روشن می‏کنیم که اساساً چرا این موضوع برای این رساله انتخاب شد. فصل دوم شامل مبانی نظری این تحقیق است؛ در این فصل ما به موضوع که در واقع خواب و رویا است‏، می‏پردازیم. هم‏چنین به خواب و خواب‏گزاری، اخترشناسی، پیش‏گویی و فال‏گیری از منظر روانشناختی و جامعه شناسی نیز نگاهی می‏افکنیم و از این طریق مبانی نظری خود را فراهم کرده‏ایم.
فصل سوم شامل معرفی فردوسی و اثر گرانقدرش‏، شاهنامه است. و در ادامه این فصل به شرح احوال و اثر فردوسی اختصاص داده‏ایم.
فصل چهارم را با تحلیل و توضیح خواب‏ها، اخترشماری‏ها، پیش‏گویی‏ها و سایر موارد از این دست که به موضوع پایان‏نامه‏ی ما مربوط می‏شده پرداختیم. در این بخش با دسته‏بندی خواب‏ها در یک زیر مجموعه، پیش‏گویی‏ها در زیرمجموعه‏ی دیگر و همین‏طور سایرشقوق به بررسی بسامدی این موارد پرداختیم. فصل پنجم شامل نتایج تحقیق است که علاوه بر بیان کلامی، به صورت نمودار نیز ارائه شده است و نشان می‏دهد که این عناصر آینده‏نگری و آینده‏بینی چنان در تار و پود آن مردم نشسته بود که تعیین‏کننده‏ی سرنوشتشان بوده ، از بسامد بالایی هم برخوردار است.
1-2 بیان مسأله
“خواب و رویا یکی از رازناک‏ترین و پیچیده‏ترین پدیده‏های عالم هستی است که هنوز سخن فرجامین درباره‏ی آن گفته نشده است. از سوی دیگر، این پدیده با همه رازناکی و پیچیدگی‏اش، کاربردی ژرف در فرهنگ ایرانی یافته است، به گونه‏‏ای که در سراسر زندگی این قوم می‏توان نمودی از خواب و رویا را مشاهده کرد. از آنجا که شاهنامه آیینه‏ی تمام نمای فرهنگ ایرانی در درازنای تاریخ این ملت است، در این رساله، بازتاب پدیده خواب و رویا بر روند زندگی و سرنوشت شخصیت‏های شاهنامه مورد بررسی قرار گرفته است. خواب و رویا یکی از داده‏های الهی است که همواره در پرده‏ای از رمز و راز نهفته شده و ذهن آدمی را به خود مشغول ساخته است. این پدیده دریایی است بس شگرف و ناپیدا کرانه؛ جهانی است شگفت‏انگیز و هزار تو که هر شب همگان فرصت آن را می‏یابند که به گوشه و کنار این دنیای غریب سرک کشیده، ندیده‏ها و ناشنیده‏ها را ببینند و بشنوند .‏خواب آن حالت آرامش و سکونی است که پس از یک دوره کوشش و تلاش به سراغ آدمی می‏آید و فرد، بریده از هیاهوی زندگی سر بر بالین می‏گذارد‏. در این زمان، روزنه‏ای به جهان دیگر گشوده می‏شود و روان آدمی سبک‏بال به سوی عالم بالا می‏پوید” (امین،25:1384).
“خواب و رویا در اساطیرایرانی اهمیت فراوان داشته است و آن‏ها دیدن خواب را در سرنوشت خود مؤثر می‏دانستند. شاهان در دربار خود خواب‏گزارانی داشتند که بعد از دیدن خواب به آن‏ها مراجعه می‏کردند تا برایشان تعبیرخواب کنند. گزارشی را که خواب‏گزار می‏داد ممکن بود شاه را تا مدت‏ها به فکر فرو ببرد و همچنین پایه بسیاری از جنگ‏ها، ازدواج‏ها و تولد و مرگ را مشخص کند. نه تنها در ایران باستان پدیده خواب تأثیر داشته بلکه در جوامع مختلف هم مؤثر بوده و فکر دانشمندان بسیاری را به خود مشغول کرده که چرا انسان پس از پایان کار روزانه و هنگام به خواب رفتن رویا می‏بیند. البته رویا زمانی پدید می‏آید که خواب خیلی عمیق نباشد زیرا وقتی خواب خیلی عمیق باشد انسان از فرط خستگی خواب نمی‏بیند. سقراط ادعا می‏کند که رویا ماهیت و مبدأ الهی دارد به‏طوری‏که به وسیله رویا می‏توان آینده را پیش‏بینی کرد” (حمیدیان‏،سعید، 1379: 28)
“اما در شاهنامه خواب و رویا‏های بسیاری دیده می‏شود که ناشی از باور و اعتقاد مردم ایران باستان بوده است آنان اعتقاد داشتند که عناصر طبیعی و غیر‏طبیعی که در زمان خواب به دیدنشان می‏آید در سرنوشتشان موثر بوده و باعث به وجود آمدن حوادث اصلی می‏شود فردوسی حتی دیدن خواب و تعبیر آن را نشانی از علم پیامبری می‏داند.
خواه امید گیر و خواهی بیم
هیچ بر هرزه نافرید حکیم
(سنایی، 83:1377)
فردوسی همچنین در شاهنامه موارد بسیاری را نشان می‏دهد که سرنوشت آن‏ها در خواب و رویا رقم می‏خورد؛ همچنین در شاهنامه هر مرد عادی نمی‏تواند تعبیر خواب کند زیرا کسی باید از این نیروی الهی بهره بگیرد که دارای فره ایزدی باشد که در شاهنامه تعبیر این‏گونه خواب‏ها و رویاها توسط موبدان صورت می‏گیرد. در عصر ما هنوز مردم با دیدن خواب و رویا مدت‏ها به آن فکر می‏کنند و اگر خواب بدی ببینند سعی می‏کنند از حوادث آن پیشگیری کنند غافل از این‏که تقدیر و سرنوشت انسان دردست خداست” (کزازی ،1376: 19).
1-3 سوالات تحقیق
1. آیا خواب و رویا و پیشگویی بر سرنوشت و روند زندگی شخصیت‏های شاهنامه تاثیر دارد؟
2. آیا خواب و رویا در شاهنامه، وسیله‏ای برای غیب‏گویی شناخته شده است؟
3. آیا رویا در شاهنامه، ابزار شناخت شهودی و وسیله‏ای برای ادراک ماورای طبیعی است؟
1-4 اهمیت و ضرورت تحقیق
همان‏طور‏که پیش از این گفتیم مغفول واقع شدن این اصطلاح ادبی از چشم محققان و پژوهشگران خود بزرگ‏ترین دلیل شکل‏گیری این رساله بوده است. همان‏طور که اشاره شد، این تکنیک یکی از هنرهای فردوسی در خلق داستان‏های شاهنامه است.
1-5 پیشینه تحقیق
“پیشگویی، کهانت، غیب‏گویی و اخبار از اتفاقات آینده ( نک: لغت نامه؛ ذیل واژه) که با اندک تسامحی در معنا و مفهوم، به جای یکدیگر به کار می‏روند، ازدیرپاترین گرایش‏ها و فعالیت‏های نوع آدمی به شمار می‏آید. انسان ابتدایی، به دلیل ترس از عوامل گوناگون طبیعت، سادگی طبع، نوپایی فکری و ناتوانی از برقراری روابط علی و معلولی بین پدیده‏ها و همچنین برای پاسخگویی به نیاز روحی خود در پیش‏بینی وقایع آینده‏، از همان آغاز حیات خویش به پیشگویی روی آورده، از هر وسیله‏ای در این راستا بهره برده است” (دهخدا،1360: 17).
زرین کوب (2535) پیشگویی همواره دوشادوش دین، اندیشه و دانش بشری در مسیر تاریخ پیشآمده است‏. این حس و تمایل، تنها مربوط به دوران‏های کهن نیست بلکه بشر امروزی نیز در هنگام درماندگی، به عالم غیب و کسانی که خود را واقف آن اسرار نشان می‏دهند، پناه می‏برد.
بلک، جرمی؛ گرین، آنتونی (1383) : “به نظر می‏رسد که خاستگاه پیشگویی و احکام و عوارض آن، به گونه‏ای که در فرهنگ ایرانی به چشم می‏خورد، تمدن بین‏النهرین، در هزاره‏ی سوم قبل از میلاد، بوده است. و از آنجا به سرزمین‏های دیگر، از جمله ایران نفوذ کرده باشد‏. در بین‏النهرین باور عموم بر این بود که سرنوشت انسان یک‏سره در دست خدایان است و مسیر همه‏ی حوادث زندگی مردم از پیش تعیین شده است و مسئول آن نیز دو “دیو” برنامه‏ریزی شده‏ای است که درون هر فرد انسانی قرار دارند؛ پس باید راهی جست تا دست‏کم ذهن کنجکاو آدمی از این برنامه‏ها آگاهی یابد”.
دورانت، ویل (1343)‏: “پیشگویی در بین‏النهرین و بابل، منحصر در تنجیم نبود و سایر اعمال جادویی نیز انجام می‏شد‏. دریدن شکم جانوران، توجه به پرواز پرندگان، نبرد طیور و جز آن، در آن دوره و دیار، رایج بود. نحوه‏ی گسترش این رسوم به سرزمین‏های شرقی تاحدی ناشناخته است اما وجود تنجیم هندی و ایرانی در اعصار هخامنشی تا ساسانی و وجود روش‏های پیشگویی در ایران، حاکی از آن است که این پیشگویی‏ها از همان دوره‏های بسیار کهن بر فلات ایران و دره سند اثر گذاشته بوده است.”
ابن خلدون (1369) می گوید: “در فلسفه شرق نیز، رویا حاصل فاصله گرفتن روح از حواس ظاهری و میل آن به قوای باطنی است، به این معنی که انسان گاهی در عالم خواب به ادراک حقایق هستی و وقایع آینده موفق می‏شود و از این رهگذر، به ادراک و معرفت شهودی دست می‏یابد. این احوال اگر در عالم بیداری و هشیاری روی دهد، به آن “مکاشفه” می‏گویند و اگر در عالم خواب طبیعی پیش آید، در صورتی که شفاف باشد، “رویای صادقه” است و در صورتی که ضعیف و مبهم باشد، پیام آن باید تفسیر و تجزیه و تحلیل (تعبیر) روشن شود. اما تا کنون هیچ‏گونه تحقیقی در این مورد انجام نشده است.”
1-6 اهداف تحقیق
1- بررسی نگرش فردوسی در شاهنامه به خواب‌های اهورایی و رویاهای صادقه.
2- نشان دادن این امر که در شاهنامه، خواب دیدن نوعی آگاهی یافتن از حقیقت است.
3- نشان دادن برون‏فکنی و واکنش‏های ناخودآگاه در شاهنامه.
اهل تحقیق و دانشجویان با استفاده از نتایج این پژوهش به دریافتهای تازهای از معنی و مفهوم رویا و پیشگویی و تاثیر آن بر سرنوشت شخصیت‏های شاهنامه می‏رسند
1-7 فرضیه های تحقیق
1- خواب و رویا و پیشگویی بر سرنوشت و روند زندگی شخصیت‏های شاهنامه تأثیر بسزایی دارد.
2- خواب و رویا در شاهنامه وسیله‏ای برای غیب‏گویی شناخته شده است.
3- رویا در شاهنامه، ابزار شناخت شهودی و وسیله‏ای برای ادراک ماورای طبیعی است.
1-8 روش تحقیق
روش تحقیق از نوع توصیفی- تحلیلی می‏باشد. روش گردآوری اطلاعات در این پایان‏نامه روش کتابخانه‌ای است‏.
ابتدا منابع مرتبط با موضوع جمع‏آوری و مورد مطالعه دقیق قرار می‏گیرد. سپس اطلاعات مورد نیاز و مفید دسته‏بندی شده و در فصل‏های مختلف پایان‏نامه قرار داده می‏شود و مورد بررسی ، تحلیل و تجزیه قرار می‏گیرد.
1-9 تعاریف واژه‏های کلیدی
1-9-1 خواب
“خواب در تنگ و پنهان ، متعلق به تاریک‏ترین و پوشیده‏ترین قلمرو روح است که به شب آغازین کیهان باز می‏شود و به پیش شکل دادن روح، کاملاً پیش از وجود خودآگاهی “من” و به تکرار آن، فراسوی آن چه خودآگاهی فردی دست می‏یابد، می‏پردازد” (یونگ، 1389: 70-71).
1-9-2 رویا
“رویا راه باریکی است به ناخودآگاهی و نیمه‏ی تاریک وجود آدمی، لیک هر چه بیشتر به رویاهای خویش می‏اندیشیم و نسبت آن‏ها را با خود می‏سنجیم، در می‏یابیم که بیشترشان هدفمند هستند و اگر ژرف بنگریم، می‏بینیم که پیوندهایی ناگسستنی میان رویاها و رویدادهای زندگی ما وجود دارد” (اسعد، 1387: 93).
1-9-3 پیش‏گویی
“پیش‏گویی، ذکر حوادث آینده است و اسرار آینده را بر آدمیان مکشوف می‏سازد و ایشان را به چاره‏گری بر می‏انگیزد” (صفا،1387: 255-256).
1-10 حدود و قلمرو تحقیق
این پژوهش در خصوص بررسی تاثیر خواب ، رویا و پیش‏گویی بر سرنوشت و روند زندگی شخصیت‏های شاهنامه صورت می‏گیرد.
2 مبانی نظری تحقیق
2-1 خواب و رویا1
“”خواب” و “رویا” دو پدیده پیچیده و شگفتی است که از آغاز آفرینش و پیدایش انسان تاکنون، اندیشه بسیاری از افراد را به خود مشغول کرده و همچنان مبهم باقی مانده است.
پیوند این دو با زندگی هر یک از ما و تجربیات گوناگون ما از هر یک، احساسی خاص به انسان بخشیده، به گونه‏ای که نوعی انس و نزدیکی بین ما و خواب و رویا به چشم می‏خورد. بارها برای افراد بسیاری اتفاق افتاده است که از رهگذر رویای خویش از باطن اعمال گذشته، چگونگی فعالیت‏های فعلی و حتی عاقبت تصمیمات آینده خود باخبر شده‏اند و در پی آن آگاهی و هوشیاری شایسته‏ای یافته‏اند.
گستره تأثیر رویاها بدان‏گونه است که در پاره‏ای زمان‏ها، زندگی امروز و گذرا به حیات جاودان و ابدی فردا پیوند خورده و برکات بسیاری در مراحل مختلف زندگی ـ همانند تغییر مسیر هلاکت بار آدمی ـ نصیب مان شده است” (مرتضوی،1372: 20)

2-1-1 جایگاه خواب در ادبیات فارسی
“خواب در اساطیر ایرانی اهمیت فراوان داشته است و آن‏ها دیدن خواب را در سرنوشت خود مؤثر می‏دانستند. شاهان در دربار خود خواب‏گزارانی داشتند که بعد از دیدن خواب به آن‏ها مراجعه می‏کردند تا برایشان تعبیرخواب کنند. گزارشی را که خواب‏گزار می‏داد ممکن بود شاه را تا مدت‏ها به فکر فرو ببرد و همچنین پایه بسیاری از جنگ‏ها، ازدواج‏ها و تولد و مرگ را مشخص کند نه تنها در ایران باستان پدیده خواب تأثیر داشته بلکه در جوامع مختلف هم مؤثربوده و فکر دانشمندان بسیاری را به خود مشغول کرده که چرا انسان پس از پایان کار روزانه و هنگام به خواب رفتن رویا می‏بیند. البته رویا زمانی پدید می‏آید که خواب خیلی عمیق نباشد زیرا وقتی خواب خیلی عمیق باشد انسان از فرط خستگی خواب نمی‏بیند. سقراط ادعا می‏کند که رویا ماهیت و مبدأ الهی دارد به‏طوری که به وسیله رویا می‏توان آینده را پیش‏بینی کرد.
پلاتون رویا را همانند یک الهام تلقی می‏کرد و تصور می‏کرد که به هنگام رویا روح سرشار و مملو از حقیقت جاودانی است، بقراط نیز خواب را نتیجه فعالیت مغز می‏دانسته است. ارسطو در کتاب خود راجع به خواب آن را همانند یک عمل طبیعی مغز می‏داند، این فیلسوف معتقد بود که پیش‏گویی آینده به وسیله خواب امکان پذیراست. رویا‏ها، اغلب هیجانات قوی، مشاجرات داخلی، خواسته‏های برآورده نشده، ترس و سایر احساسات را نشان می‏دهد. خواب آناکارنین، که به وسیله لئون تولستوی شرح داده شده است. بهترین مثال برای نشان دادن این مسئله است که چگونه احساسات خیلی قوی در عالم رویا منعکس می‏شوند. رویای آناکارنین هنگانی به حقیقت می‏پیوندد که حالت غم و اندوه او به اوج رسیده بود و سؤالات زمانی مطرح شده که مسائل برای او خیلی دردناک و وسوسه‏آور شده بود، کدام یک را باید انتخاب کند، وظیفه زناشوئی یا احساس شدید خود نسبت به آلکسی و رونسکی را تولستوی می‏نویسد، او هر شب تقریباً همین رویاها را دیده است که دو مرد درآن واحد شوهر وی هستند، بنابراین محبت‏ها و نوازش‏های خود را تقسیم می‏کرد.
همچنین خواب فکر بسیاری از دانشمندان مثل فروید، سچنو و پاولف را به خود مشغول کرده است که خارج از بحث ما است‏. اما در شاهنامه خواب و رویا‏های بسیاری دیده می‏شود که ناشی از باور و اعتقاد مردم ایران باستان بوده است آنان اعتقاد داشتندکه عناصر طبیعی و غیر طبیعی که در زمان خواب به دیدنشان می‏آید در سرنوشتشان موثربوده و باعث به وجود آمدن حوادث اصلی می‏شود فردوسی حتی دیدن خواب و تعبیرآن را نشانی از علم پیامبری می‏داند.
نگر خواب رابیهوده نشمری
یکی بهره دانی زپیغمبری
او همچنین در شاهنامه موارد بسیاری را نشان می‏دهد که سرنوشت آن‏ها در خواب رقم می‏خورد همچنین در شاهنامه هر مرد عادی نمی‏تواند تعبیر خواب کند زیرا کسی باید از این نیروی الهی بهره بگیرد که دارای فره ایزدی باشد که در شاهنامه تعبیر این‏گونه خواب‏ها و رویاها توسط موبدان صورت ‏می‏گیرد. در عصر ما هنوز مردم با دیدن خواب و رویا مدت‏ها به آن فکر می‏کنند و اگر خواب بدی ببینند سعی می‏کنند از حوادث آن پیشگیری کنند غافل از این‏که تقدیر و سرنوشت انسان در دست خداست.
فروید به عنوان یک پزشک برای خواب‏های انسان ارزش فراوانی قائل بود و می‏گفت: “خواب‏ها باطن انسان را مانند آیینه منعکس می‏کنند که به کمک آنان می‏توان به نتایج مهمی در رابطه با روحیه و حالت فیزیکی انسان دست یافت” (کورت،8:1386).
کارل گوستاو یونگ2، معتقد است: “نباید پژوهش در مورد خواب را دست‏کم گرفت. خواب از ذهنیتی سرچشمه می‏گیرد که کاملاً بشری نیست. به نظر زمزمه‏ای می‏آید نشأت گرفته از طبیعت، از زیبایی و سخاوت‏مندی و البته گاه از خشونت. اگر بخوایم این ذهنیت را توصیف کنیم بدون شک اساطیر باستان بیشتر گویا هستند” (یونگ، 63:1381).
“خوابیدن و خواب دیدن از عادی‏ترین عوامل بازگشت و مرتبط به اصول اساسی زندگی می‏باشند. در خواب، تمام سیستم بدن از واقعیت دنیای بیرون ابراز بی‏علاقگی کرده و به حالت فراموشی قبل از تولد باز می‏گردد. حالت جنینی که انسان‏های خواب به خود می‏گیرند، نشان‏دهنده‏ی طبیعت بازگشتی است که خواب داراست. خواب دیدن نیز بازگشتی است به افکار کودکانه و ارزش خواب نیز کاملاً بر اساس همین حالت بازگشت است” (فروید، 62:1390).
خواب‏ها همواره پدیده‏های نمادینی به نظر می‏رسند و این را می‏توان از واژه‏های تعبیر خواب و تأویل خواب دریافت.
2-1-1-1 تعریف خواب
خواب در شاهنامه به رغم ظاهر آن بیداری خرد و اندیشه است، اندیشه ای که به شکلی پیکرینه نمود می یابد و بر انسان نمایان میشود. خواب آنقدر به اندیشه نزدیک است که برخی پژوهندگان و محققان آن را پیکرینگی اندیشه مینامند. ” واقعیت زندهی رؤیا و کارسازی و اثرگذاری بسیار آن از رفتار و توانی فراروانی در آدمی برمیخیزد که آن را ” پیکرینگی اندیشه” مینامیم. پیکرینگی اندیشه ( ایدئوپلاستی) در فرا روانشناسی به رفتارها یا کاروسازی در روان آدمی گفته میشود که اندیشه با یاری آن میتواند نمود و بازتاب بیرونی بیابد” ( کزازی، 1376: 110). با توجه به این تعریف خواب نماد اندیشه است.. “‏خواب در تنگ و پنهان ، متعلق به تاریک‏ترین و پوشیده‏ترین قلمرو روح است که به شب آغازین کیهان باز می‏شود و به پیش شکل دادن روح، کاملاً پیش از وجود خودآگاهی “من” و به تکرار آن، فراسوی آن چه خودآگاهی فردی دست می‏یابد، می‏پردازد. زیرا تمام خودآگاهی “من” پراکنده و قادر به تشخیص واقع‏های تک افتاده از طریق جدا کردن، استخراج و تفاوت‏گذاری است؛ تنها چیزی قابل دریافت است که بتواند در پیوند با “من” باشد. خودآگاهی “من” حتی وقتی دورترین ابرهای سحابی را لمس می‏کند، فقط از تکّه‏های محصور و محدود ساخته شده است. خودآگاهی همواره معیّن است. در مقابل، ما به وسیله خواب در وجود انسانی عمیق‏تر و حقیقی‏تر و کلی‏تر و با تداوم بیشتر، که هنوز در سایه روشن شب آغازین غوطه‏ور و در آن یک “تمام” است نفوذ می‏کنیم و “تمام” در آن و همه در قلب طبیعت نامتمایز و بی‏تعیّن وجود دارند. از این اعماق، که در آن، کلّ وحدت می‏یابد، خواب در کودکانه‏ترین، مضحک‏ترین، غیراخلاقی‏ترین پوشش ظاهری فوران می‏کند” (یونگ، 1389: 70-71).
از دیدگاه فروید‏: ” خواب ذاتاً یک “‏نطق اجتماعی” نیست‏، ولی اگر توانستیم آن را به یک سلسله افکار خواندنی و فهمیدنی تبدیل کنیم، حتماً از آن نتایج بسیار سودمند خواهیم یافت” (فروید،50:1387).
خواب از مقوله‏های حائز اهمیت حکومت‏ها در گذشته بوده است. تا آن‏جا که پادشاهان با دیدن خوابی، پیش‏گویان را احضار می‏کردند تا پرده از رازهایی که در آینده اتفاق می‏افتد، بردارند. البته امروزه روانشناسان نیز به جایگاه خواب و تأثیر روانی آن در زندگی بشر پی‏برده‏اند و از خواب و دنیای ناخودآگاه‏، صحبت‏های زیادی به میان آمده که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.
2-1-2 روان‏شناسی خواب
“اگر به خواب از دید فیزیولوژیک نگاه کنیم، دلیلش می‏تواند اتفاقات و تحریکات عصبی مختلفی باشد که در دستگاه عصبی و مغز رخ می‏دهد و اگر از دید روانشناسی بنگریم، به این مسئله می‏رسیم که رویا ارتباط مستقیمی با اتفاقاتی دارد که در طول زندگی روزمره برای هر فرد پیش می‏آید و معمولا چیزهایی که بیشتر به آن‏ها توجه می‏کند و فکرش را بیشتر مشغول خود می‏سازد. در حاشیه این تئوری برخی بر این باورند که رویا نوعی پیش‏گویی است و همچنین عده‏ای از دانشمندان که البته شامل اکثریت می‏شود، معتقدند دیدن خواب شبانه، هم دلیل فیزیولوژیک و هم روان‏شناسی دارد که تا حدودی به اثبات هم رسیده است” (استوک، 1377: 15(
“از زمانی که انسان به خواب می‏رود یعنی دقیقا لحظه‏ای که هوشیاری از بین می‏رود، بدن و در رأس آن مغز چند مرحله را طی می‏کند. مرحله اول زمانی است که خواب بسیار سبک است و با کوچک‏ترین تحریکی در اطراف بیدار می‏شویم. این مرحله از خواب حدود ?-? درصد کل زمان خواب را شامل می‏شود. مرحله بعدی،‏ خوابمان کمی سنگین می‏شود، ولی خیلی عمیق نیست. این بخش در حدود ??-?? درصد خواب را دربر می‏گیرد. در مرحله سوم، خواب عمیق می‏شود، نوعی از امواج مغزی موسوم به امواج دلتا در این مرحله از خواب از مغز ساطع می‏شود. در مرحله بعدی که ??-?? درصد کل خواب است، خواب بسیار عمیق می‏شود و دقیقا زمانی است که فرد در اوج خواب بسر می‏برد. در این مرحله فعالیت عضلات کمی کاهش پیدا می‏کند. امواج دلتا همچنان منتشر می‏شود و تنفس ریتم و آهنگ منظمی پیدا می‏کند و اما مرحله پنجم یا همان مرحله REM (Rapid eye movement) . این مرحله شاید یک مرحله خارج از زندگی عادی هر کسی باشد، چون شرایطی خاص به وجود می‏آید. در این موقع که پس از حدود ?? دقیقه بعد از به خواب رفتن وارد آن می‏شویم، تنفس سریع‏تر و دم زدن‏ها کم عمق می‏شوند، فشار خون بالا می‏رود و امواج آلفا در مغز تولید می‏شود. عضلات شل می‏شوند و تقریبا هیچ حرکتی نمی‏کنند. این مرحله ??-?? درصد خواب را تشکیل می‏دهد و در این شرایط است که ما خواب می‏بینیم.
REM در سال ???? توسط دو محقق به نام‏های یوگن آسترینسکی، فارغ التحصیل رشته فیزیولوژی و دکتر ناتانائیل کلیت‏من که او هم استاد فیزیولوژی بود، کشف شد” (استوک، 1377: 15(
“در مرحله REM (مرحله پنجم از هر دوره خواب) برخی از عملکردهای اعضای بدن (Physiological) تغییراتی ایجاد می‏شود، از جمله این‏که فشار خون بالا می‏رود، دمای بدن را نمی‏توان کنترل کرد و تا حدودی کاهش پیدا می‏کند، فعالیت مغزی افزایش پیدا می‏کند و امواج آلفا همان‏طور‏که در بیداری هستیم از مغز منتشر می‏شود، قوای تحرکی بدن از بین می‏رود و قادر به حرکت عضلات به‏طور ارادی نیستیم. به‏طور کلی محققان بر این باورند که نداشتن REM مساوی است با ندیدن خواب. به تعبیر جالبی می‏توان گفت که REM مانند یک شیر اطمینان برای مغز عمل می‏کند و با ورود به این مرحله از خواب، مغز این فرصت را پیدا می‏کند تا بخار اضافی را که در طول بیداری نمی‏تواند از خود خارج کند، از طریق این شیر اطمینان خارج سازد. نتیجه این‏که این فرصت بسیار خوبی برای رسیدن به آرامش روانی است. ویلیام دمنت، محقق دانشگاه استانفورد روی REM تحقیقات گسترده‏ای انجام داد و به این نتیجه رسید که اگر کسی در لحظه وارد شدن به مرحله پنجم از دوره خواب است را بیدار کنیم، دچار اختلالاتی روانی البته موقت می‏شود، مثلا کج خلق‏ می‏شود، دچار اضطراب و استرس می‏شود، نمی‏تواند تمرکز کند و کم‏اشتها نیز خواهد شد” (استوک، 1377: 15).
از نظر فروید رویاها، شخص خواب بیننده را در برابر اثرات ناراحت‏کننده‏یی که از درک مستقیم این امیال حاصل می‏شوند، محافظت می‏کنند. همچنین فروید می‏‏گوید: “همه رویاها آرامش بخشند، آن‏ها به جای آن‏که آدمی را از خواب بیدار کنند، خوابش را طولانی‏تر می‏کنند، رویاها نگهبانان خواب هستند نه برهم زنندگان آن” (بیابانگرد ،1389: ??).
2-1-3 خواب از دیدگاه زیست‏شناسی و روان‏شناسی
“فرانسیس کرک‏، یکی از کاشفان‏DNA ، بر این باور است که خواب دیدن‏، راهی برای جداسازی و دور ریختن اطلاعات حسی است که در طول روز دریافت شده‌اند. هنگامی‌که چنین اتفاقی می‌افتد، سیستم عصبی فعال شده و نهایتاً منتهی به رویا می‌شود. رابین رویستون، روانپزشک، بیش از 200 شرح رویا و خواب جمع‌آوری کرده است که ظاهراً مشکلات مربوط به سلامتی را بازگو می‌کنند. برای مثال، مردی خواب دیده بود که دو پلنگ سیاه او را تعقیب می‌کنند و یکی از آن‏ها پنجه‌اش را در پشت او فرو می‌کند. ماه‏ها بعد، این مرد مبتلا به بیماری خطرناکی شد که ویژگی آن وجود خال سیاهی در همان نقطه پشت است” (فرانسیس کرک،1947: 5)
“به نظر می‌رسد، خواب‏ها گاهی الهامی برای حل خلاقانه مسائل هستند. مثلا ککوله، کاشف بنزین، بعد از این که خواب دید دایره‌ای از مارها هر کدام دم مار بعدی را در دهان دارد، موفق به کشف ساختمان شیمیایی بنزن شد که حلقوی است نه خطی. روانشناسان می‌گویند هر خوابی که می‌بینید، معنی پنهانی دارد. در این جا چند تعبیر خواب از دیدگاه روانشناسی می‌آید، که البته فقط نوعی برداشت از خواب است و نمی‌تواند حکمی کلی و قطعی داشته باشید و بیشتر به ارتباط بین اعمال و ذهن انسان بر می‌گرد” (موسوی،1389: 43).
2-1-4 جایگاه خواب در اساطیر
در اساطیر چین، ژاپن و بین‏النهرین نیز خواب، دیدن اصل و حقیقت قضایا و الهام گرفتن از رویاها در موارد متعددی بیان شده است؛ چنان‏که در روایات ژاپنی‏، داستانی نقل شده است که این امر را تأیید می‏کند” در اساطیر ژاپن، داستان مردی نقل می‏شود که پشه‏ای در خواب او را به سوی جزیره‏ای رهنمون می‏سازد که در آن‏جا سکّه‏های طلا وجود دارد و این امر در عالم بیداری نیز تحقق می‏یابد. در اساطیر چین نیز با حکایت پسری رو‏به‏رو می‏شویم که متهم به امری می‏شود که آن را انجام نداده است اما روزی او به خواب می‏بیند که حقیقت قضایا چیست و با تشریح خواب خود برای دیگران مورد مهر و تقدیر قرار می‏گیرد. دو رویای ناراحت‏کننده‏ی گیل‏گمش نیز در اساطیر بین‏النهرین از نظر انکیدو دلالت بر توفیق آن‏ها در نبرد با خومبَبَه که غول جنگل است، دارد” (زمردی، 1382: 396-397).
“تاثیری که خواب‏ها در زندگی گذشته‏ی ملت‏ها داشته، غیرقابل انکار است. ” برای انسان بدوی پاره‏ای از خواب‏ها در مقایسه با اهمیت آنان برای انسان متمدن دارای اعتبار بسیار بیشتر، هستند. او نه تنها از آنان بسیار حرف می‏زند، بلکه برای وی این خواب‏ها چنان اهمیتی دارند که به نظر می‏رسد، در بیشتر موارد، او قادر به تشخیص آن‏ها از واقعیت نیست” (یونگ، 1389: 71-72).
2-1-5 خواب انبیای الهی


دیدگاهتان را بنویسید